House of Banksy

Voordat er verwarring ontstaat: House of Banksy is geen tentoonstelling met werken van Banksy. Slechts één object is een authentieke multiple; de overige ruim 150 getoonde werken zijn reconstructies, uitgevoerd door derden. De tentoonstelling maakt deel uit van een keten van zogeheten ‘experiences’, zoals Meeting Van Gogh Experience van dezelfde organisatie, en ook House of Banksy is in meerdere landen opgevoerd. Niet het originele werk staat hier centraal, maar het oproepen van een ervaring. Een ervaring die doet denken aan de praktijk en het gedachtegoed van de maker. In dit geval Banksy waarbij met koeienletters benadrukt wat daarin de positie is van die maker: unauthorised. Zonder zijn toestemming dus.

Bekenden die weinig met kunst hebben, vroegen mij of House of Banksy een aanrader is. Die vraag is niet vreemd: de promotie is alomtegenwoordig bij treinstations en metrohaltes. Met enige terughoudendheid antwoordde ik dat ik de tentoonstelling nog niet had gezien. Een dag later ontving ik een uitnodiging van de organisatie. Daarmee was mijn interesse gewekt. Niet zozeer uit fascinatie voor Banksy zelf, maar uit nieuwsgierigheid naar wat een ‘experience’ als deze werkelijk anders doet dan een museum met authentieke werken, en hoe promotie en toegankelijkheid leiden tot het ontsluiten van kunstwerken voor een breder publiek.

Op het eerste gezicht verschilt de opzet minder radicaal dan verwacht. De tentoonstelling volgt een min of meer chronologisch overzicht van Banksy’s oeuvre. Werken staan op sokkels, prints zijn netjes ingelijst, en elk object wordt begeleid door goed leesbare tekstbordjes in het Nederlands en Engels, aangevuld met QR-codes voor extra informatie. Tot zover lijkt het op een conventionele tentoonstelling.

De verschillen zitten elders. Niet alleen in het feit dat het om prints en remakes gaat, maar vooral in de scenografie. Dit is nadrukkelijk een ervaring. Als een Efteling-attractie worden werken gepresenteerd op nagebouwde muren met zorgvuldig aangebrachte rauwe randen. Het aura van Banksy draagt de hele tentoonstelling. Denk hierbij aan theatrale elementen, zoals de neppe gemetselde muren en scenes zoals een pop die in een kelder lijkt te oefenen op het stencilen van werk. Het subversieve karakter van Banksy’s praktijk; zijn kritiek op kapitalisme, consumptie en de kunstmarkt, wordt meermaals expliciet benoemd zoals een werk waarin hij Basquiat parafraseert.

En juist hier wringt het. Juist deze experience bevestigt waar het werk zich tegen wil keren. House of Banksy is een commercieel project dat internationaal rondreist, compleet met merchandise en een onvermijdelijke ‘exit through the gift shop’. De paradox is evident: enerzijds wordt onzichtbaar of verdwenen werk ‘ontsloten’, anderzijds voel je het kapitalisme in elke laag van de presentatie. De organisatie stelt dat er donaties worden gedaan aan de stichting van Banksy en dat mensen uit zijn directe omgeving hebben meegewerkt. Wat dat concreet betekent, blijft onduidelijk.

Volgens de curator is de paradox onvermijdelijk. Zij stelt: “Ruwweg 95% van de werken waarnaar wij verwijzen is letterlijk uit de publieke ruimte verwijderd: overschilderd, vernietigd of uit muren gesneden en verkocht. Dat is een praktijk waar Banksy zelf zich herhaaldelijk tegen heeft uitgesproken. Vanuit ons perspectief is dit een vorm van diefstal voor het publiek.” Daarom, zo vervolgt zij, is het doel van House of Banksy niet om aan die praktijk bij te dragen: “Onze intentie is niet om deze diefstal te legitimeren, maar om verloren werken te reconstrueren en opnieuw toegankelijk te maken voor de mensen voor wie ze oorspronkelijk zijn gemaakt.” Banksy’s werk spreekt, aldus de curator, “over de samenleving, en tot de samenleving”, en het tonen van deze reconstructies ziet zij “eerder als een daad van eerbetoon en behoud dan als commodificatie.”

Tegelijkertijd erkent de curator expliciet de spanning tussen deze intentie en het kapitalistische kader waarbinnen de tentoonstelling functioneert. “Ik begrijp de zorgen over het feit dat deze tentoonstelling bestaat binnen een kapitalistisch systeem,” zegt zij. “Dat is een spanning die street art als geheel omringt, en waar Banksy zelf voortdurend mee wordt geconfronteerd.” Verwijzend naar Banksy’s eigen tentoonstellingen, hoge ticketprijzen en gift shops stelt zij: “Deze keuzes zijn niet per se tegenstrijdig, maar maken deel uit van wat nodig is om kunst zichtbaar, toegankelijk en levend te houden in de wereld van nu.” In deze redenering van de curator verschuift de authenticiteit van het object naar een authentieke intentie. Het werk is hier niet authentiek, maar de handeling van het toegankelijk maken van het werk. Toegankelijk betekent hier niet zozeer laagdrempelig of betaalbaar, maar principieel: het werk zou voor iedereen toegankelijk moeten zijn, omdat het ooit in de publieke ruimte bestond. Dat schuurt met de realiteit waarin je voor toegang tot de experience moet betalen met keiharde kapitalistische euro’s.

De paradox zit natuurlijk ook in Banksy’s eigen werk, zoals het beroemde werk dat op de veiling een shredder bleek te zijn. Enerzijds werd het werk vernietigd toen het werd afgehamerd, anderzijds werd het als totaal object nog meer begeerlijk als speculatie-object. Een kapitalistisch koopje dus. Hier is dat werk in twee stadia gereproduceerd, in de staat waarin het werk werd verkocht, dan een beeldscherm waarop te zien is dat het werd afgehamerd en als slotstuk het werk nadat het door de shredder was gegaan.

De reguliere kunstwereld zou iets kunnen leren van de publieksgerichtheid en de PR-machine achter House of Banksy. Ook laat deze tentoonstelling zien hoe sterk het aura van een kunstenaar kan functioneren zonder authentieke werken te tonen. Hoe cerebraal de kunst ook is, uiteindelijk is het toch een ervaring met alle lichamelijkheid die daar bij komt kijken. Daarvoor lijkt het originele werk niet eens noodzakelijk, al viel op dat de gemiddelde bezoeker zich nauwelijks bewust is van het ontbreken daarvan. (Al is dat ook in de reguliere musea niet helemaal nieuw.) Eerlijk is eerlijk, ook al is het werk niet authentiek, het experience als geheel is vermakelijk en daadwerkelijk toegankelijk voor een breed publiek. Maar, om het nu daadwerkelijk aan te raden aan de gemiddelde museumbezoeker? Ondanks de wellicht oprechte intenties wringt het inhoudelijk te veel. Maar, als alternatief of wat een museum kan zijn, voor de professionals dan weer wel.

Dan rest nog één ongemakkelijke vraag: wat zou Banksy hier zelf eigenlijk van vinden? Misschien is juist die onuitgesproken afwezigheid het meest consequente onderdeel van deze hele experience. Heel veel Banksy, maar geen echte.

House of Banksy is te bezoeken in Rotterdam bij Las Palmas tot en met 10 mei.